Ова е мојот фејзбук статус од 14 јануари годинава и кој за жал стана „визионерски“ :(

Моментот кога интимен момент како што е барање на раката на саканата ќе стигне до главните вести на една од националните телевизии, е доволно некој од нас да стави прст на чело: полека, што воопшто се случува овде?

Во суштина овде станува збор (за обиди?) за развивање на една нова перцепција за „романтичноста“ директно поттикната од медиумската култура, особено од холувудските филмови. Јавните запросувања не се реткост во САД на пример, каде културната матрица на Американците и нивните сфаќања за романтичноста се тесно испреплетени со филмовите. За нив јавното запросување е еден вид „херојство“ на јавна сцена како потврда на големата љубов и подготвеност за целосна посвета кон брачниот живот. Напнатоста на која се изложува мажот кој јавно запросува соочен со ризикот да биде одбиен и јавно посрамотен, билда еден вид „романтичарски адреналин“ што се интерпретира како жртва на мажот за љубовта кон саканото лице. Секако овде често се заборава позицијата на жената која треба да ја одигра улогата на пасивен одобрувач на овој ритуал и со тоа да ја принесе својата жртва за истиот, прикривајќи го огромниот притисок и речиси доведеност пред свршен чин.

Оваa појава зеде замав на американскиот континент, па бргу се пресели и во Британија, но  со различни ефекти и прифатеност, според пишувањето на BBC (Why do some people propose in public?).

Во локална смисла запросувањето на раката на девојката е врвен приватен чин во кој се одвива потврда на партнерите и личниот залог и завет за идниот брачен живот. Иако новиот бран на јавни запросувања кај нас е веројатно осмислен како романтичен пандан на холивудско-американските митови, кај нас интерпретациите не се така едноставни. Голем број од реакциите и не се баш така благонаклонети кон тоа ваквите чинови да ги прифатат како „романтични“ и „херојски“. Културниот код во САД и културниот код во Македонија не се исти, традициите се разликуваат, а степенот на приватноста и како таа се практикува во рамките на овој чин не се многу блиски. Со едноставни зборови ефектите од приопштување на туѓа традиција на друго тло помалку наликува како на пример да ставите каубојски шешир и да се прошетате низ Бунарџик, на пример?

Покрај примена на холивудската романтичарска митологија, познат е и феноменот на вирализација на овие јавни запросувања, особено на Youtube. Психолозите овде најчесто детектираат еден вид барање на внимание и самопотврда на актерите на овие видеа, но и јавен егзибиционизам кој го овозможуваат новите медиуми. Предизвикот лесно да станете познат (славен?) со пуштање на интернет на таков приватен чин за некого има огромна привлечност. Живееме во ерата на Спектаклот, а актерите ваквите запросувања ги толкуваат како спектакли кои можат да им го сменат животот и да ги издвојат од другите, а веројатно и да ги направат славни макар и на 15 минути. Некои теоретичари ова го толкуваат и како „celebrity simulation“ односно лажно проектирање на поединци како проживуваат некоја епизода од животот како да се славни.

Како и да е, идејата овде не ми е да прогласам нешто за погрешно или исправно, туку да се покаже дека културната апропријација на одредени туѓи пракси е многу комплексен процес, а консензусот за или против не се постигнува ниту лесно, ниту бргу. Од друга страна обидот да се пресликаат и применат туѓи модели на однесување, особено ако доаѓаат од медиумите и популарната култура, многу често се судираат со локалната пракса и традиција, а лесно со можат да испаднат и смешни. Умберто Еко ова во неговите семиотички списи го нарекува „аберација“, односно искривување или прекршување на еден модел во друга средина. Некој знаковен модел или образец може целосно да се измени и поинаку да се интерпретира ако му го смените културниот контекст. Мене на истава тема ми паѓаат на-ум оние поздрави, желби и честитки на локалните телевизии од пред десетина години кои одеа некако овака:

„Елеонора звана Бренда на својот братучед Елвис звани Брендон му посакува среќно матурирање и пријатни мигови со семејството“.

Нив веројатно им звучи кул да се идентификуваат со Бренда и Брендон од „Беверли хилс 90210“ серијалот, но сепак треба да се помисли и на тоа какви се интерпетациите на средината.

И конечно, по толку контроверзни примери за најголемиот дел од публиката во Македонија јавното запросување ќе стане вест должна за внимание ако се случи некој да одбие некого во ваков „мизансцен“, како на пример во видеото подолу (а ако некој знае кога конечно ќе падне таа свадба на Сарма нека пише во коментарите).

Ако стигна до тука, сакам да те прашам дали ти текнува тебе на некоја ваква извојувана победа во МК? Своевремено имаше протести против Телеком агрегирани преку рЕволуција, но што е актуелно на оваа тема во последиве неколку години?

Лажно асоцирање е манипулативна техника во која два поими наменски се доведуваат во врска за да се постигне одреден содржински ефект, иако во стварноста самите поими не се во реална причинско-последична врска. Во определен број случаи кога постои формална или слаба врска, при манипулирањето таа се подвлекува, нагласува или интензивира:

„Дел од новинарскиот еснаф излегоа да протестираат поради отказните решенија на неколкумина новинари. Но, најверојатно ваквите протести беа организирани поради згаснувањето на печатените медиуми на Велија Рамковски, кој ја прекина финансиската поддршка на неговите весници“,  МТВ 04.7.2011.

Паралогизам           

Паралогизмот е манипулативна техника на заклучок  кој може да фунционира логично само ако се гледа од еден изолиран аспект или гледиште. Ако пак темата или прашањето се контекстуализираат во својот причинско-последичен тек, тогаш станува јасно дека се работи за семантичка и логичка манипулација.

„И што сега? Политиката создаде илјадници новинари заедно со стотиците медиуми, и политиката почна да ги уништува! Ништо пологично и полегитимно!“, Дневник, 02.7.2011.

               

Замена по блискост

Во макeдонските медиуми се бројни навидум ситни „синегдохични“ (дел-за-дел, дел-за-целина, целина-за-дел) замени кои имаат сериозни последици по интерпретациите на самите информации:

„Премиерот Никола Груевски се извини два дена по убиството, а СДСМ обзнани дека убиецот бил негов поранешен обезбедувач“, Дневник, 09.6.2011.

Минатата година во интервју со Маја Стојаноска го најавивме вклучувањето на Македонија во Wave – најголемото глобално истражување посветено на социјалните медиуми. Како резултат на тоа, минатата недела ни пристигнаа резултатите кои покрај сумарните бројки содржат и дел од статитиките за локланите корисници.

Wave 6 покажа дека испитаниците од Македонија во голем дел ги делат истите навики и размислувања за социјалните мрежи со интернет корисниците во светот.

Македонските испитаници на интернет најмногу менаџираат профили на некоја социјална мрежа: дури 87 % одговориле дека тоа го имаат направено во последните 6 месеца. Понатаму, 84% од нашите испитаници велат дека посетиле официјална веб страна на некоја компанија, додека 74% се приклучиле кон некоја онлајн заедница на одреден бренд.

Своето слободно време, македонските учесници во истражувањето, речиси подеднакво го поминуваат на социјалните мрежи и гледајќи телевизија.

И ние, како и остатокот од светот, сме загрижени за количеството лични информации кое се пласира на социјалните мрежи: 54% од испитаниците одговориле дека тој податок ги вознемирува. Но, сепак подготвени сме да ‘‘жртвуваме‘‘ дел од својата интима со цел да бидеме во тек со случувањата: 30% од испитаниците сметаат дека ќе пропуштат нешто доколку не го посетат својот профил на социјалните мрежи.

Еве само еден детал извештајот за глобалната употреба на интернет а целосниот извештај може да се симне како ПДФ на: Wave 6

Чест метод за искривување на медиумското претставување на состојбите е дефокусирањето од определена тема. Во овие случаи темата наместо да биде квалитетно покриена со информации или аргументирано анализирана, се проширува со низа други навидум поврзани теми кои се доведуваат во позиција на аналогија (сличност) или каузалност (причинско-последичка поврзаност).

„Во Македонија од политички или од финансиски причини гаснат медиуми сите овие 20 години. Од дневниот весник „Република“,кого го уништија монополите на (пост)комунистичката власт, до „Експрес“ и „Македонија денес“ кои згаснаа горе-долу пазарно, преку неделниците „Епоха“ и „Збор“, до „Денес“ и др. Не се само „Глобус“, „Време“ и „Шпиц“ тие што во Македонија го „изеле стапот“! Новинари, натаму, отпуштаа и ќе отпуштаат и газдите на „Фокус“и на „Форум“, на „Макфакс и на „Нова Македонија“, на „Алсат“ и на „Канал 5“, на „А1“ и на „Сител“… Не се само весниците на ВАЦ „канибали“ кои станаа ексклузивно мезе за новинарскиот синдикат!“

Системски, дефокусирањето може да се изврши ако наместо да се покрие одреден случај со информации, акцентот му се дава на некој друг настан со цел првиот да се поттисне или маргинализира. За таков тип на дефокусирање станува збор и во култниот филм „Wag the Dog“ каде во една „хиперболизирана“ варијанта се опишува како „започнувањето на војна во некоја далечна земја, е добра техника да се сврти вниманието од приватните скандали на Претседателот“. 

Додека, дефокусирањето e вметнување нови информации или наметнати асоцијации за да се загуби прегледноста на актуелните настани, кај врамувањето, пак, се користи фокусирање на дел од настаните, со цел од реалните околности и настани да се исклучи, маргинализира или релативизира значењето и ефектот на одредени фактори кои се суштински дел од тие настани. Со ова гледачот или читателот ја губи крупната слика од предвид и е наведен да гледа само одреден аспект од прашањето (често измешан со шпекулации и претпоставки) кое одговара на оној за кого се врши манипулацијата.

Често, најавите на прилозите се најупотребуваниот метод за манипулациско врамување на информациите. При ваква употреба тие вршат функција на насочување на интерпретациите, фаворизирање на субјектите кои се присутни и засегнати од содржините, како и наметнување определени заклучоци и ставови. Во теоријата се познати многу примери, а еден од нajанализираните е примерот кога во случај на фабрика која ја загадува околината медиумите известуваат само за тоа колку таа фабрика е важна за локалната економија и колку семејства се хранат од нејзината работа.

Еден од многуте примери од домашните медиуми кои беа регистрирани како користат врамување е случајот со т.н. „инцидент на трибина во Брисел“ каде од овој настан е прикажан само еден дел (напуштање на трибината на неколку новинари од Македонија и вербалното препукување заради наводно недавање право да се учествува во дебатата и навреди), а не е прикажан делот во кој модераторот на трибината им вели на овие учесници дека „можат да учествуваат на неа, но бидејќи се непријавени за истата, тоа ќе мора да го направат на крај по пријавените дискутанти“.

Пропагандни техники во Македонија (1)

Генералниот заклучок е дека медиумите во голема мера се приклонуваат на манипулирање со информациите. Многу мал дел од нив, речиси како исклучок, неутрално и балансирано им приоѓаат на темите за кои известуваат, особено кога се работи за оние кои се од посериозно домашно-политичко значење. За некои „кежуал“ теми пак тие покажуваат дека можат дури и одлично да ги покријат и квалитетно да информираат за нив. Сумарно, најчесто медиумите наместо во служба на јавноста и на корисниците, се трансформирани во политички алатки за убедување, и наместо да известуваат тие всушност се клучни актери во нив,  vis-a-vis тоа како јавноста и институциите ќе реагираат на настаните.

Во таквата поставеност кај медиумите се наметнува потреба да развиваат вештини за селектирање, пакување и пласирање на информации кои ќе им овозможат да ги оставарат своите „затскриени цели“: да се убеди јавноста во нешто што оди во прилог на страната која ја бранат или застапуваат, да се направи конфузија околу некоја тема и одговорноста, или пак, често, да се изврши притисок врз поединци, групи или институции. Пропагандните техники во ваков контекст се речиси основна алатка за планската дисеминација на информациите и насочување на ефектите од нивното користење.

Инвентарот на манипулативни средства, иако често и интензивно употребуван, сепак не е премногу разновиден. Релативно ниската медиумска писменост на публиката ги охрабрува постапките на уредниците и новинарите со повторување на добро утврдени техники да се обидат да ги наметнат своите погледи и наменски интерпретации на настаните. Со овој ограничен „арсенал“ за манипулирање тие вршат пресинг врз јавноста, со цел да угодат на интересите и ставовите на, почесто, политичките, а неретко, и на економските центри на моќ.

Во неколку продолженија ќе ги претставиме најкористените пропагандни техники во македонските информативни медиуми.

(1) Авторство и извори

Отсуството на потпишани автори кај медиумите се покажува како честа техника за пласирање политички тенденциозни или чувствителни содржини. Публиката и покрај изразениот скептицизам, обично слабо критички размислува па повеќето од информациите што ќе се објават лесно се земааат „здраво за готово“. Скриеното авторство во доминантен број случаи сигнализира висок степен на политичко значење на содржината и намера да се пренесе, често директно, или да се заштити одреден политички/економски став или интерес. Најчесто се работи за непотпишување на текстовите или прилозите, или пак се даваат само иницијали, кои треба да протуркаат некоја политичка или економска порака, т.е. треба да добијат „новинарско руво“ кое ќе ја оствари својата пропагандна цел. Ваквата појава станува сé почеста во домашните медиуми имајќи предвид дека развојот на одделите за односи со јавноста, како на политичките, така и на економските субјекти, влијае врз тоа тие самите да одредуваат стратегии и содржини кои треба да се протнат во вообичаените комуникациски канали и да стигнат до јавноста. Се работи за одредена разработка на техниките на „прикриено рекламирање“ (hidden advertzing, англ).

Кај телевизиските прилози прикривањето на авторството е потешко за изведување, бидејќи гласот, или пак ликот, на новинарот се потешки за потиснување од самата содржина која се емитува. Сепак, телевизиските прилози успеваат на поинаков начин да го маскираат авторството преку различни јазични манипулативни техники, кои во форма на одреден „новинарски жаргон“ треба да го прикријат фактот дека се работи за информации кои новинарот ги пласира во прилог на интересите на субјект надвор од самиот медиум. Во вакви ситуации новинарот може да ги претстави овие пораки како свои давајќи им „новинарски легитимитет и вредност“ или да го маскира вистинското авторство со тоа што ќе ги бајпасира преку трета инстанца за давање легитимитет, а тоа најобично се изведува преку манипулирање со изворот на информации.

Токму во вакви случаи се користи обемна лексика која преку непрецизни и неименувани извори пласира содржини погодни за политичките,  економските или личните интереси на надворешни субјекти. Низ анализите најчесто користени формули се следните: „дознаваме“, „откриваме“, „според информациите на [име на медиумот]“, „изворите на [име на медиумот]“„аналитичарите наведуваат“, „експертите проценуваат“, „познавачи на состојбите“, и ред други синтагми со иста функција.

Неколку примери за илустрација на манипулирањето со изворите:

„Во овие протсети се злоупотребува смртта на едно младо момче и тоа за партиско-политички цели, велат аналитичарите.“   (Сител, 15.6.2011)                                                                                                  

„Откако интернетпорталите објавија дека еден од најдобрите пријатели на претепаниот до смрт Мартин Нешкоски планира да истетовира фотографија од својот другар на своето тело, ни се јавија читатели кои велат дека специјалци интензивно „ораат” во населбата и го бараат „виновникот”                                                         (Шпиц, 13.6.2011).                

Пропагандни техники во Македонија (2)

Engage се покажа како одличен настан кој во иднина ќе може да се користи во некоја слична презентација. Искрено се надевам дека и понатаму како пример ќе им служи Share Conference и организаторите брзо ќе го развиваат настанот.

Текстот оригинално е објавен во дневен полски весник на 11 февруари за потоа полека но сигурно да си добие преводи на повеќе јазици и да биде споделуван од голем број на блогови, познати (интернет) автори па дури и да си добие своја видео верзија.

Текстов мора да го прочиташ, а во продолжение јас ќе издвојам 2-3 дека кои мене посебно ми се допаднаа:

Ние пораснавме со интернетот и на интернет. Тоа нè прави поинакви; тоа прави клучна, изненадувачка разлика: ние не “сурфаме”, и за нас интернетот не е “место” или “вирутелен простор”. Нам нетот не ни е нешто поинакво од реалноста, туку тој е дел од неа: невидлив, но постојано присутен слој вмрежен со физичко опкружување. Ние не користиме интернет, ние живееме со него и покрај него.

Научивме дека наместо само 1 одговор постојат многу различни одговори. Научивме како од сите тие одговори да ја изградиме најверојатната верзија и да ги отфрлиме оние кои ни изгледаат неуверливо. Ние бираме, ние филтрираме, и ние сме спремни да ја замениме научената информација со нова и подобра, и тоа во истиот момент кога таа ќе се појави.

Подготвени сме да платиме, но огромната дистрибутерска провизија ни се чини претерана. Зошто да плаќаме за дистрибуција на информација кога таа може лесно и совршено да се копира без каков било губиток во однос на оригиналниот квалитет? Ако добиеме информација, сакаме цената да биде во сразмер со таа информација. Спремни сме и да платиме повеќе, но тогаш очекуваме да добиеме нешто повеќе: интересно пакување, корисен уред, подобар квалитет, можност да ја добиеме овде и сега, без чекање.

Целиот текст: Ние, децата на интернетот

1. Сеад прв пат дава интервју за блогот на кој е автор. Коментар?
Влатко: Тука веќе почнува да добива смисла она кога пишуваш статус на ФБ и сам си го лајкнуваш.
Сеад: Сега конечно знам како му е на Ѕинго кога дава инетрвјуа за Сител.

2. Да пресечеме одма…Twitter или Facebook? Без политички одговори молам…
Влатко: Твитер. Со тешко срце.
Сеад: Твитер дефинитивно, побрз, поинтелигентен, посодржаен…Башка на Твитер нема FARMVILLE и MAFIA WARS, а ни диџеи.

3. Дали ги чувствуваш како обврска? (за личните профили прашувам, не за хејт групите кои ги оджувате :P)
Сеад: Не, да беше некоја обврска ќе си ги затворев. Кога ќе ми спласне ентузијазмот или интересот ги оставам на страна малку да ми понедостасуваат и им се враќам пак.

Влатко: Како потреба. Уживам во друштво со себеси.

4. Ти се побунил некој ако те нема некој ден?
Влатко: Жена ми.
Сеад: За еден ден не, за 2-3 да, во стил „А бе кај е овој“ или „Шо се стори чоекоф“, да.

5. Пари?
Влатко: Ми требаат.
Сеад: Шо пари, пари нема…Твитер помни оти уредно сум го ретвитал Вуна со неговиот твит „Кај се парите?!?!“.

6. Слава?
Влатко: Св. Никола
Сеад: Не, друг систем се социјалните мрежи, воспоставуваш комуникации, запознаваш луѓе, шириш мрежа, бираш онлајн другарчиња по свое…Славата подразбира некое чувство на супериорност што твитер заедницата не ја трпи. На Facebook е поинаку: ако некој ти отвори Fan страница, тогаш изгледа дека си славен.

7. Кој од вас двајца е појак на Facebook? Без политички одговори молам…
Сеад: Не можам да зборувам за себе, ама Влатко е извонреден играч…секако спротивно на Интер во последно време.
Влатко: Сеад не е најдобар, ама нема подобар од него. Му дишам во врат.

8. Кој би бил следен чекор, кон поголема публика, книга, стендап или нешто друго?
Влатко: Книга од секогаш сум сакал да издадам. А за стендап, не без Сеад, Дарјан, Сотир, Мартин… иначе филм ми е идеја што ми се врти долго време.
Сеад: Нема за мене следни чекори, нема план, нема агенда, тука сум, дур ми е интересно. Некоја кариера туркам на други полиња (наука, граѓански активизам и сл.). Социјалните мрежи се прозорец кон еден сопствен свет кој ни е близок и со кој имаме што да си кажеме. За книга размислувам, материјали имам, но изгледа баш мреживе ми црпат енергија да го завршам тоа.

9. Зошто немаш 3 профила како Мелита, не си толку популарен?
Сеад: Па не можам да поминам на вториот оти овој првиот уште не ми е полн. Штом го постигнам тоа ќе го преименувам во полн профил и отворам нов! (промис кросмајхарт).
Влатко: Некои работи секогаш се преценети.

10. Кој ти е најхит твитер таг?
Сеад и Влатко: #Ж без конкуренција :)

11. До кога?
Влатко: Уште малку.
Сеад: Само нека потрае.

За награда дека стигна до крај на интервјуто добиваш шанса да одговориш на едно НЕнаградно прашање:

Медиум – Средство за масовна комуникација кое служи за информирање на јавноста.

Ако ја земеме оваа дефиниција (една од многуте) како образец да видиме што тоа кај нас се нарекува медиум, испаѓа дека многу од нив и не се баш медиуми. На повеќето не им е гајле за јавноста и нејзините интереси, а уште помалку за тоа професионално да ги информираат, а овие да имаат некој аир од тоа. Некои се далеку од масовни, а некои наместо информации пласираат зафрканции или трошки од информации забиберени со еден тон бизарности или тривијалности.

Како-и-да-е, низ локални искуства може да предложиме една структурна класификација која е далеку поверодостојна во однос на она што овие јавни колективи прават кај нас, сега и овде. Кој каде спаѓа и припаѓа одредете сами (а некои и ќе се препознаат, безбели :)