За жал темата за „говорот на омразата“ стана жешка тема во Македонија и за (уште една) жал ги потврдува закономерностите дека говорот на омраза се интензивира во средини или општества кои се во криза. Кога „ќе натиснат“ маките, „вентилите“ попуштаат, а говорот кој шири омраза добива на замав.

На оваа тематика работев поинтензивно во периодот октомври 2009 – февруари 2010, а во последнот период темата беше третирана и од многу наши медиуми (еве еден од нив, Радио слободна Европа, „Говор на омраза во медиумите“, 21 мај 2010), па би сакал да споделам некои искуства, низ светло на актуелностите кои ги проживува нашево општество.

Дефинирањето на говорот на омразата и не е толку круцијално, колку што е суштинско неговото препознавање и отфрлање. Како и да e, да понудиме дефиниција како рамка за толкување на овој негативен комуникациски феномен:

Говор на омраза е комуникациски акт кој ОМАЛОВАЖУВА групи или поединци врз основа на некоја нивна особеност.

Омаловажувањето може да вклучи: потценување, потсмев, нагрдување, понижување, се до најострите форми како што се дискриминација, дехуманизација и сатанизација. Говорот на омраза, како и секој говор има своја (а) констатативна страна – т.е. констатира и именува нешто или некого, но и (б) перформативна страна, односно претставува вовед, најава или поттикнување на одредени дела, акти, потфати и слично. Во човечкото однесување најчесто на актите на насилство им претходат акти на вербално насилство (verbal abuse), па така и говорот на омразата може да биде вовед во реално насилство. Оцрнувањето на Другиот има социјална функција да го оправда чинот на (евентуално) насилство врз (тој) Другиот.

Говорот на омраза се храни од авторитарност, нетрпение кон различност, магнетизам на толпата и масите, фундаментализам (кој по дефиниција нема капацитет за инклузивност на различност),  и фобија од Другиот и Различното.

Ако некој му приоѓа на ова прашање од вербално-бенигна гледна точка, односно го третира овој говор како „издувен вентил“ или „терапеутски говорен чин“, со кој поединецот или групите ја канализираат агресивноста и се ослободуваат делумно од неа, да потсетиме дека војните во екс-Југославија почнаа токму со говор на омраза на спортските трибини и во медиумите.

Кои се најчестите форми на говорот на омраза? Да ја промовираме малку Википедија на македонски јазик каде стои:

Говор на омраза е говор со намера е да деградира, вознемири или предизвика насилство или активности врз основа на предрасуди против лица или групи луѓе (врз основа на раса, род, возраст, етничка припадност, националност, религија, сексуална ориентација, родов идентитет, хендикеп, јазична способност, морални или политички ставови, класа, занимање или изглед,  (како висина, тежина и боја на коса), ментален капацитет и сл). Терминот се однесува и на пишана и на усна комуникација, како и на однесување на јавно место.

Во денешнава медиумска пракса доминираат следниве релации за говор на омраза:

1) политичко-партиски говор на омраза

2) етнички говор на омраза

3) верски говор на омраза

4) ксенофобичен говор на омраза (ние наспроти странците)

5) хетерофобичен говор на омраза (најчесто на расна, родова и сексуална основа)…

„Нарочно“ не ги илустрирав типовите погоре за да одбегнам една од почестите пракси на нашите медиуми: РЕПРОДУКЦИЈА НА ГОВОР НА ОМРАЗА, односно дословно пренесување, а со тоа и пренесување на говорот на омраза кај масовната публика.

Покрај пренесувањето, нашето новинарство, како ретко кое друго, се одликува и со тоа што самото е ИЗВОР на ГОВОР НА ОМРАЗА. Во етичкиот кодекс на ЗНМ ова прашање е третирано под член 10 и делумно 11:

10.Новинарот нема свесно да создава ниту преработува информации што ги загрозуваат човековите права или слободи, нема да говори со јазикот на омразата и нема да поттикнува на насилство и дискриминација по која било основа (национална, верска, расна, полова, социјална, јазична, сексуална ориентација, политичка…).

11.Новинарот ќе се придржува и на општо прифатените општествени стандарди на пристојност и почитување на етничките, културните и религиозните различности во Македонија.

За жал се покажува дека медиумите наместо да ги поставуваат позитивните стандарди за комуницирањето и толеранцијата, често, сосема обратно, го промовираат и интензивираат говорот на омразата во општеството, што е апсолутно неприфатливо и е надвор од секаква дискусија.

Постојат барем три инстанци кои треба да се справуваат со говорот на омраза:

-регулацијата

-саморегулацијата

-судски инстанци

Сведочиме дека иако сите три се присутни кај нас (кодекси, регулаторни тела, Судски постапки…), тие се прилично слаби по влијание и ни од далеку не го спречуваат говорот на омраза во своите навистина опасни форми. Во една Англија (делумно и САД, за повеќе околу регулирањето на говор на омраза види во студијата „Regulating Hate Speech“) само еден од овие три столба (саморегулацијата) е сосема доволен да се справи со ралзичните форми на вербално насилство, но овој факт ни говори дека за справувањето со него големо влијание има политичката и медиумската култура во општеството.

И да не ја должиме, во стилот на Херман и Чомски кои говорат за „производство на согласност“ (manufacturing of consent) можеме да кажеме дека говорот на омраза служи за „ПРОИЗВОДСТВО НА ОМРАЗА“ како методика за интензификација и експанзија на конфликтите. Како што во војните лесно ги идентификуваме „воените профитери“, така и во конфликтуозни средини лесно можат да се идентификуваат и „кризните профитери“, а медиумите како мас-производители на истиот се едни од неизбежните профитери од говорот на омраза (преку гледаност, читаност, слушаност, политички спонзорства,  и сл.).

Конечно, општество кое е толерантно кон говор на омраза во голема мера губи од својата демократичност, но и основните темели на правната држава.